21april 2004

Over de ernst van de financiële, sociale en zelfs politieke situatie op de Antillen is al veel geschreven. Dat deze situatie voor een deel veroorzaakt is door ernstige externe schokken, wordt ook door het International Monetary Fund IMF erkend. Maar evengoed is het aantoonbaar dat de Antillen hebben nagelaten om zich op tijd en geleidelijk aan te passen aan de gevolgen van deze externe factoren. De drastische herstelmaatregelen die de Antillen vervolgens rond de eeuwwisseling doorvoerden, sorteerden niet het nodige effect, mede door de inmiddels sterke conditionering van de Nederlandse steun daarbij.

Extern
In een verslag over de zogenoemde Artikel 4 consultaties in april 2001, stelt het IMF dat de kleinschaligheid en geringe diversificatie van de Antilliaanse economie, de eilanden extra kwetsbaar maken voor externe schokken en ontwikkelingen. Het IMF noemt als voorbeeld de wijzigingen in de belastingwetgeving van andere landen, waardoor de belastinginkomsten van de Antilliaanse financiële offshore sector terugvielen van ongeveer 15% van het Bruto Binnenlands Product medio tachtiger jaren, naar minder dan 2% van het BBP in 2000. Het IMF noemt ook de terugval van de inkomsten uit de olieraffinage, van 7.5% van het BBP in de jaren 1990, naar 3% in 2000. Als gevolg van hevige orkanen vielen ook de opbrengsten uit de toeristenindustrie in 1995 en 1996 terug met een cumulatieve 5.7% van het BBP.

Semi-extern
Enkele externe schokken vonden plaats binnen Koninkrijksverband. Dat geldt bijvoorbeeld voor de vrijwaringsmaatregel van de Europese Unie die de rijst- en suikerexport vanuit de Antillen naar Europa bijna geheel aan banden legde, nadat de Antillen eerst, met volledige steun van de EU, investeerders aantrokken op grond van de preferentiële toegang via de Antillen tot de Europese markt. Het geldt ook voor de aanpassing van de Antilliaanse ‘pensionado regeling’, die een aantal fiscale voordelen bevatte voor Nederlandse gepensioneerde renteniers. Toen het aantal op de Antillen gevestigde Nederlandse ‘penshonado’s de 100 naderde, werd de regeling op aandringen van Den Haag aangepast om zogenaamde oneigenlijke concurrentie met Nederland tegen te gaan, terwijl over de grens in België vanwege soortgelijke fiscale voordelen duizenden Nederlanders wonen.

Adviezen
Ongeacht de oorsprong van de schokken, feit is dat de gevolgen ervan steeds groter werden doordat de Antillen belangrijke aanpassingen voor zich uitschoven, ondanks tijdige waarschuwingen en adviezen van talloze lokale en internationale experts. Onderstaand een kleine selectie:

-         In 1985 voorzag Arthur D. Little International, Inc, een grote crisis, o.a. als gevolg van een groeiende discrepantie tussen overheidsinkomsten en –uitgaven. In het rapport Investment opportunities for the economic revitalization of Curaçao, gemaakt in opdracht van de Curaçaose private sector, worden ook voorwaarden geadviseerd om lokale en buitenlandse investeringen aan te trekken.
-         Berenschot B.V., adviseurs voor beleidsvorming en organisatie, verrichtte in 1986 op uitnodiging van de Antilliaanse en Curaçaose overheden een diepgaande studie over het takenpakket en uitgavenniveau van de publieke sector. Berenschot stelde dat geleidelijke aanpassing aan de veranderde financieel-economische situatie te verkiezen is boven het scenario dat de wal het schip keert.
-         Onder de titel Schuld of Toekomst werd in 1996 een advies uitgebracht door de commissie Van Lennep, een tripartiete commissie die over de schuldenproblematiek adviseerde op de Nederlandse Antillen en Aruba. Er werd o.a. voor gewaarschuwd dat de overheid teveel beslag legde op nationale besparingen en dat de uitgaven voor het onderwijs relatief te laag zijn vergeleken met de kosten voor de sociale zekerheid.
-         In opdracht van de Antilliaanse regering bracht de InterAmerican Development Bank in 1997 een advies uit onder de titel Policies and strategies for promoting sustainable growth and development. De IDB adviseerde o.a. een flexibilisering van arbeidswetten, een hervorming van het belastingstelsel, een herziening van overheidskosten en een beperking van het vergunningenstelsel om een vrijere marktwerking te bevorderen.
-         De Kamer van Koophandel Curaçao en Vereniging Bedrijfsleven Curaçao brachten in 1997 het advies uit, Curaçao in actie, NU!; een voorstel tot onmiddellijke actie op tien belangrijke beleidsgebieden. Dit document is in 1998 door de Kamer van Koophandel aangevuld met Concept Economisch Beleidsplan, een aanzet tot formulering en vaststelling van een financieel-economisch beleid voor de Antillen, met bijzondere aandacht voor Curaçao.
-         Eind 2001 presenteerde de Kamer van Koophandel Curaçao, na overleg met organisaties van het bedrijfsleven en de top van de Antilliaanse belastingdienst, de bundel Ombuiging Fiscaal Regime, meer dan een noodzaak. De bundel bevat een compleet pakket van voorstellen en ontwerp-landsverordeningen ter vereenvoudiging van het belastingregime en verlaging van de belastingdruk om de internationale concurrentiepositie van de Antilliaanse eilanden te verbetering. Daarbij werd rekening gehouden met de economische modellen van de overheid en de verwachte macro-economische effecten.
|-         De Wereldbank bracht in 2001 een rapport uit onder de titel Elements of a strategy for economic recovery and sustainable growth, waarin wordt aangedrongen op meer evenwicht in de openbare financiën, een verlaging van overheidskosten en de promotie van investeringen die arbeidsplaatsen en economische groei bevorderen.
-         Een van de meest spraakmakende rapporten, in de gunstige zin van het woord, was het Nationaal Herstelplan dat in 1999 werd opgesteld door de Antilliaanse adviseurs dr Emsley Tromp (President van de Bank van de Nederlandse Antillen), ir Gilbert Wawoe (Antilliaans lid van de Raad van State van het Koninkrijk) en Ivan de Windt (Senior Partner PriceWaterhouseCoopers N.A. en Aruba). Dit rapport kwam met talloze adviezen om een duurzame economische ontwikkeling op gang te brengen, gebaseerd op herstel van de discipline in de openbare financiën, een adequaat investeringsbeleid, arbeidsmarktbeleid en handelsbeleid en correctieve maatregelen om de sociale situatie aan te pakken.
-         In 2001 adviseerde de Foreign Investment Advisory Service (FIAS) om met name de barrières weg te halen die de Antillen onaantrekkelijk maken voor investeerders. In het rapport The environment for foreign direct investment in the Netherlands Antilles, werd o.a. geadviseerd om de tijdrovende bureaucratie aan te pakken, het belastingstelsel te vereenvoudigen en het vergunningenstelsel en andere regulering op te schonen.
-         In 2004 bracht een gemengde groep van Nederlandse en Antilliaanse adviseurs een rapport uit over de armoedebestrijding, in opdracht van Reda Sosial, het in 1996 opgerichte fonds voor sociale ontwikkeling en economische bedrijvigheid. Dit advies, dat een follow-up is van een eerder rapport uit 1999, stelt wijkgerichte ontwikkelingsstrategieën voor en ondersteuning van lokale organisaties die een grotere sociale cohesie bevorderen.
-         Als onderdeel van de door Nederland medegefinancierde implementatie op de Antillen van de Caribbean Rim Investment Initiative, een regionaal project ter verbetering van het economisch klimaat in veelbelovende economieën van de Caribische regio en Midden-Amerika, verscheen onlangs de eerste uitgave van de OECD Netherlands Antilles Business Environment Report. Dit is een inventariserende studie van de Antilliaanse economieën, als basis voor beleidsmaatregelen die in afspraak met de sociale partners worden geformuleerd. Deze prioriteiten moeten in de loop van 2005 met assistentie van OESO (OECD) worden geïmplementeerd.

De tijd dat de Antillen – zoals Berenschot in 1986 adviseerde – zich geleidelijk aan kunnen aanpassen aan de veranderde omstandigheden, is voorbij. De late jaren negentig en de jaren rondom de eeuwwisseling, kenmerkten zich dan ook door drastische bezuinigingen en ingrijpende – zij het eenzijdig, inkomstenverhogend gerichte - saneringsmaatregelen op de Antillen, onder supervisie van het IMF. Inmiddels was, naast verslapping van de politieke daadkracht op de Antillen, de beloofde Nederlandse steun daarbij dermate geconditioneerd, dat het herstel op de Antillen ernstig werd bemoeilijkt.

De gezondmaking van de overheidshuishouding, gepaard gaande met sociaal-economische injecties, moet opnieuw voortvarend worden opgepakt en voortgezet. Dit vereist moed, slagvaardigheid en kennis van zaken van Antilliaanse zijde, en een realistische ondersteuning van die aanpak van Nederlandse zijde.

Bron:

Paul Comenencia, directeur van de Kamer van Koophandel Curaçao;
Vice-Voorzitter van de Antilliaanse werkgroep ter implementatie van het Caribbean Rim Investment Initiative (CRII) op de Nederlandse Antillen.